← Tüm yazılar

kendi simülasyonumuzdan çıkış

Ya simülasyonu yalnızca dünya değil, biz de kendi kendimize oynuyorsak?

·

Gerçekten bir simülasyonun içinde yaşıyor olabilir miyiz? Jean Baudrillard’ın Simülakrlar ve Simülasyon kitabı bu soruyu harika bir şekilde ele alıyor; okumak isteyen herkese tavsiye ederim. Matrix filmi de bu fikirden beslenir (gerçi Baudrillard, filmin kendisini yanlış anladığını söylemiş). Ama Baudrillard’ın derdi bilgisayar simülasyonu değil. Ona göre görüntüler ve işaretler zamanla gerçeğin yerini alıyor. Ben bu yazıda önce bunun dış dünyada nasıl işlediğine bakacağım, sonra asıl merak ettiğim soruya geleceğim: Ya bu oyunu kendi içimizde de oynuyorsak?
Baudrillard’a göre bir görüntü dört aşamadan geçer:
  1. Gerçeği yansıtır. İyi bir kopyadır, dürüst bir portre gibi.
  2. Gerçeği gizler ve bozar. Gerçek vardır ama çarpıtılmıştır, propaganda gibi.
  3. Gerçeğin olmadığını gizler. Ortada bir gerçek yoktur ama görüntü, sanki bir gerçek varmış gibi davranır.
  4. Hiçbir gerçekle bağı kalmaz. Saf simülakrdır, yalnızca kendini gösterir.
Simülakr: aslı olmayan kopya. Normal bir kopya bir şeyin taklididir; fotoğraf bir yüzün kopyasıdır. Simülakr ise hiçbir aslın kopyası değildir, kendisi “asıl”mış gibi davranır. (Hmm, 1981'de yapay zekâdan mı bahsediyordun be Baudrillard?)
Bu yazıyı okuyan herkes büyük ihtimalle kendisine anlatılanları (bu bugünün haber gündemi de olabilir, çocukluğundan beri gerçek sandığı bir hikâye de) bu dört aşamaya benzer bir filtreden geçirip zihninde bir yere oturtuyordur. Bunu güncel bir örnekle göstereyim. Bir yargıda bulunmayacağım, yalnızca olasılıkları sıralayacağım.
1. Ekrem İmamoğlu’na yöneltilen suçlamaların hepsi doğrudur.
Görüntü gerçeği yansıtır. İddianame, haberler ve dosyalar olanı olduğu gibi anlatıyordur. Görüntü dürüst bir aynadır, arkasındaki gerçekle birebir örtüşür.
2. Suçlamaların bazıları doğrudur, bazıları uydurmadır.
Altta hâlâ bir gerçek vardır ama üstüne eklemeler yapılmış, görüntü çarpıtılmıştır. Bakan kişi doğruyu yanlıştan ayırmakta zorlanır.
3. Suçlamaların hepsi yalandır.
Suçlamanın arkasında bir şey yoktur ama dosyalar, tanıklar ve manşetler sanki varmış gibi bir görüntü kurar. Görüntü bir boşluğun üstüne inşa edilmiştir ve görevi bu boşluğu örtmektir.
Bu üç ihtimalden hangisi doğru olursa olsun, dördüncü bir durum daha var:
4. Ekrem İmamoğlu artık bir insan değil, bir işarettir.
Suçlamaların doğru mu yalan mı olduğunu soran kalmamıştır. Bir taraf için “hırsız”, öbür taraf için “kahraman” olarak ekranlarda, pankartlarda ve paylaşımlarda dolaşır. Dosyayı okuyan yoktur; herkes görüntüyü tüketir.
Sorun, gerçeğin üstüne bir görüntü örülmesiyle başlıyor. Daha da tuhafı, karşı taraf bu görüntüyü yıkmaya çalışırken kendi görüntüsünü örüyor ve konu büsbütün simülakra dönüşüyor. Her iddia ve her cevap, gerçeğin üstüne bir kat daha ekliyor. Geçmiş olsun: Artık elimizde gerçekliğinden asla emin olamayacağımız bir olgu var ve bu düğümü çözmek imkânsızlaşıyor.
Bu yalnızca tek bir davanın hikâyesi değil. Şu an tam olarak böyle bir çağda yaşıyoruz, değil mi? Neyin gerçek neyin sahte olduğunu, kime inanıp kime inanmayacağımızı bilemediğimiz bir dönemden geçiyoruz. Üstüne bir de yapay zekânın ürettiği, aslı hiç var olmamış yüzler ve sesler eklendi. Hangisi yalan, hangisi propaganda, hangisi hakikat; çoğu zaman ayırt edemiyoruz.
İnsan zihni bunun sonunda “Aman be, ne halleri varsa görsünler” noktasına geliyor. En azından benim çevremde gördüğüm tablo bu: Herkes kendi gerçekliğinin peşine düşüyor.
İlk bakışta bu bir tembellik, bir kaçış gibi görünüyor. Ama bence tam tersi, son derece akılcı bir seçim. Bir düşünün: Gerçeği bulmak için her gün onlarca haber okumanız, birbirini yalanlayan kaynakları karşılaştırmanız, kimin neden ne söylediğini çözmeniz gerekiyor. Bunca emeğin sonunda bile elinize kesin bir cevap geçmiyor. Üstelik yanlış tarafta durursanız arkadaşınızı, ailenizi, işinizi, en basitinden huzurunuzu kaybedebilirsiniz.
Bu durumda insan kendine şu hesabı yapıyor: “Gerçeği zaten bulamayacağım. O zaman bana en az zarar veren, çevremle beni barışık tutan, gece rahat uyumamı sağlayan hikâyeyi seçeyim.” Bu bir yenilgi değil, bir hayatta kalma hamlesi. İnsan sonunda elinden geldiğince kendi çıkarını korur. Gerçeğin bedeli yükseldikçe insan hakikati değil, işine yarayan gerçekliği seçer. (Bu yazıda “hakikat” derken insandan bağımsız olan gerçeği, “gerçeklik” derken insanın kendi ürettiği dünyayı kastediyorum.)
Ama burada bir sorun var: Dışarıda gerçeği bulamayan insan yüzünü içine dönüyor. Ve korkarım orada da aynı oyunla karşılaşıyor. Baudrillard konuyu hep dış dünya üzerinden ele alıyor. Ben ise daha tuhaf bir soru sormak istiyorum: Bu simülasyonu birey olarak kendi kendimize oynuyor olabilir miyiz?
Bence oynuyoruz. Hem de çoğumuz bu oyunun son aşamasındayız. Kendimize ait bir görüntüyü o kadar uzun süre taşıdık ki altında gerçekten kim olduğumuzu unuttuk. Belki de ruhsal ve varoluşsal sıkıntılarımızın çoğunun altında bu yatıyor.
Burada Baudrillard’dan ayrılıyorum. Onun anlattığı yol tek yönlü: Görüntü birinci aşamadan dördüncüye doğru gerçekten uzaklaşır ve bir daha geri dönmez. Ben ise bu yolun içeride tersine yürünebileceğini düşünüyorum: dördüncüden birinciye. Çünkü insan için gerçek mutluluk, gerçekten kendisi olduğu yerdedir.
Bu yolu bir ayna gibi düşünün. Tasavvufta insanın kalbi bir aynaya benzetilir: Ayna paslandıkça gerçeği göstermez, silindikçe berraklaşır. Dördüncü aşamada ayna kapkaradır, birinci aşamada tertemiz. Her geçişte pastan bir katman silinir. Ama bunun bir bedeli var: Dış dünyada kesinliklere sarılarak kendimizi koruyorduk. İçerideki yolda ise her geçişte kendimizden emin olduğumuz bir şeyi geride bırakmamız gerekiyor. Pas, bizim o kesinliklerimizden oluşuyor.
Bunu anlatmak için bir örnek vereyim: kendini iyi bir insan olarak gören biri. İnancı da var, vicdanı da; ama hayatta en çok önemsediği şey iyi biri olmak. Belki bir tanıdığınız, belki siz, belki ben.
Başlıklar, Baudrillard’ın görüntü için saydığı dört aşama. Burada “görüntü” kişinin kendine dair taşıdığı resim, “gerçek” ise o resmin altındaki insan. Her aşamanın sonunda bir de “bıraktığı kesinlik” göreceksiniz. Bunlar, kişinin o aşamada hiç sorgulamadan doğru kabul ettiği ve aynasını paslandıran inançlar. Bir sonraki aşamaya ancak bu inançları bırakarak geçebiliyor.
4. Hiçbir gerçekle bağı kalmaz.
Bu aşamada kişinin “iyi ben” diye taşıdığı görüntü, aslı olmayan bir kopyadır. Arkasında kendine ait bir iyilik yoktur, yalnızca başkalarından toplanmış iyilik görüntüleri vardır.
Bu kişi, iyi insanlar ne yapıyorsa onu yapıyor. Bayramlarda yardım kolisi hazırlıyor, kampanyalara bağış yapıyor, hayır paylaşımlarının altına dua yazıyor. İnancı da bu tablonun bir parçası. Çevresindeki saygın insanların dilini konuşuyor, onların doğru bildiğini doğru biliyor. Ama iyiliğin ne olduğunu kendisi hiç düşünmemiş. Onun için iyilik bir eylem değil, bir etiket. Kendisine “Ne iyi insan” denmesi, iyiliğin kendisinden daha gerçek. Yaptığı her iyiliğin bir tanığı olmalı, yoksa iyilik yapılmamış sayılıyor.
Ayna o kadar paslı ki kendi vicdanını göremiyor. Bu yüzden iyi olup olmadığını başkalarının bakışından okuyor. Burada bir “iyi ben” var ama bu “ben” ona ait değil. Başkalarının iyiliklerinden toplanmış parçalardan yapılmış, aslı olmayan bir kopya.
Sonra bir gün bir çatlak oluşuyor. Gece ıssız bir yolda arabası bozulmuş birini görüyor. Kimse görmeyecek, kimse bilmeyecek. Durmak için içinde hiçbir sebep bulamıyor. Geçip gittikten sonra ilk kez kendine soruyor: “Ben iyi biri miyim, yoksa yalnızca iyi mi görünüyorum?”
Bu geçişte bıraktığı kesinlik: “İnsanlar beni iyi bilirse iyi biriyim.”
Bu cümle, o güne kadar hiç sorgulamadan doğru bildiği bir formüldü. Onu bırakmak, iyiliğini başkalarının gözünde aramaktan vazgeçip ilk kez kendi vicdanına bakmaya razı olmak demek.
3. Gerçeğin olmadığını gizler.
Artık ortada gerçek bir “ben” var ama altında bir eksik yatıyor: kişinin iyiliğine kendi verdiği değer. Teşekkürler ve minnet bu yokluğun üstünü örtüyor, tıpkı olmayan bir gerçeği varmış gibi gösteren bir görüntü gibi.
Artık taklit etmiyor. Neye gerçekten önem verdiğini biliyor: belki yaşlılara vakit ayırmak, belki haksızlığa uğrayanın yanında durmak. İyiliklerini kendisi seçiyor. İnancını da düşünüp sorgulayarak kendisi sahipleniyor. Ama hâlâ bir şeye ihtiyacı var: iyiliğinin fark edilmesine. Bir teşekküre, bir minnete, “Sen olmasan ne yapardık” diyen birine. Teşekkür gelmediğinde kırılıyor ve içinden “Nankör” diyor.
İşin tuhaf yanı, “ben” belki de en yüksek sesine burada ulaşıyor. Kendi iyiliğini bulmuş olmanın verdiği güçle ahlak dersi veriyor, başkalarının eksiğini görüyor, kimin iyi kimin kötü olduğuna karar veriyor. Aynada ilk kez kendi yüzü beliriyor ama o yüzün hâlâ birinin “Allah razı olsun” demesine ihtiyacı var.
Sonra bir gün, çok emek verdiği birinin arkasından kötü konuştuğunu duyuyor. İçinde kabaran öfkenin şiddeti onu şaşırtıyor. O öfkeye bakınca şunu görüyor: İyiliği bir hediye değil, bir borç senediymiş. Verdiğinin karşılığını bekliyormuş. Sonunda anlıyor ki iyiliğin değeri karşılığında değil, kendisinde.
Bu geçişte bıraktığı kesinlik: “İyiliğim ancak karşılık görürse değerlidir.”
Bu kesinliği bırakmak, yaptığı iyiliğin değerini artık kimsenin teyit etmeyeceğini kabul etmek demek. İyiliğin anlamını ilk kez kendi üstüne alıyor.
2. Gerçeği gizler ve bozar.
Altta artık gerçek bir insan var. Ama tıpkı propagandada olduğu gibi, kişi bu gerçeği “iyi ben”ini koruyacak şekilde büküyor: İşine gelen yanlarını gösteriyor, gelmeyenleri kadrajın dışında bırakıyor.
Artık teşekküre ihtiyacı yok. Sessizce yardım ediyor, kimseye anlatmıyor, karşılık gelmese de vazgeçmiyor. Uçurum neredeyse kapanmış. İlk bakışta yolun sonu gibi görünüyor: vicdanlı, inançlı, kendi iç pusulasıyla yürüyen biri.
Ama yazının başındaki akılcı seçimi hatırlayın. İnsan hakikati değil, işine yarayan gerçekliği seçiyordu. Bu kişi de tam olarak bunu yapıyor, yalnızca çok daha sinsi bir şekilde. İyilik onun için hâlâ bir işe yarıyor: “iyi biri olma” hikâyesini ayakta tutmaya. Kendi hatalarına da bu hikâyenin içinden bakıyor. Birini kırdığında “Niyetim kötü değildi”, haksızlık ettiğinde “Ama ben iyi biriyim” diyor. İnancı bile bu hesaba karışmış. Sevaplarını biriktiriyor ve Allah katında kendine iyi bir yer ayırttığından emin. Altta gerçek bir insan var ama üstü, “iyi ben”i koruyacak şekilde hafifçe bükülmüş.
Ayna neredeyse temiz ama önünde hâlâ biri duruyor. Bir önceki aşamada aynada kendi yüzünü görmek bir kazançtı. Şimdi o yüz, gerçeğin önündeki son engel. Ayna ne gösterirse göstersin, araya “Bu beni iyi biri yapar mı?” sorusu giriyor. “Ben” artık bağırmıyor, ders vermiyor. Sessizce kendini koruyor. Pasın son katmanı da bu: kendini iyi bilmeye duyulan o sessiz ihtiyaç.
Sonra bir gün, kırdığı biri ona dönüp gerçekten incindiğini söylüyor. Tam “Ama ben iyi biriyim” demek üzereyken duruyor. O cümlenin karşısındakinin acısını değil, kendi görüntüsünü korumak için kurulduğunu fark ediyor. Bu kadar özenle koruduğu “iyi ben” de bir görüntüymüş. Onu her an savunmak zorunda kalıyorsa gerçek olan o olamaz. Bunu görmek acıtıyor, çünkü tutunduğu son şey de elinden gidiyor.
Bu son geçişte bıraktığı kesinlik: “Ben iyi biriyim ve bunu korumalıyım.”
Bırakılması en zor kesinlik bu. Önceki iki geçişte başkalarının bakışından vazgeçiyordu, burada ise kendine dair en sevdiği hikâyeden vazgeçmesi gerekiyor.
1. Gerçeği yansıtır.
Görüntü ile gerçek arasında hiçbir bükülme kalmıyor. Tıpkı dürüst bir portre gibi kişi olanı olduğu gibi yansıtıyor, çünkü arada onu çarpıtacak bir “iyi ben” kalmamış.
Tutunmayı bıraktığında kötü biri olmuyor. Tam tersine, iyilik önündeki engel kalkmış gibi ilk kez kendiliğinden akmaya başlıyor. Artık iyi biri olmak zorunda değil. İyiliğini kanıtlamak, savunmak, biriktirmek zorunda değil. Kendi kötülüğünü de görebiliyor, çünkü onu görmek artık bir kimliği yıkmıyor. Hata yaptığında mazeret aramadan “Haklısın, seni kırdım” diyebiliyor.
Burada artık “iyi ben” diye bir şey yok. Geriye bir insan kalıyor ve iyilik ondan geçip gidiyor. Ne tanık bekliyor ne teşekkür ne de bir sevap defteri. Sağ elinin verdiğini sol eli bilmiyor. Tasavvufta buna ihlas denir: yapılan işin içinden “ben”in çekilmesi.
Ayna o kadar temiz ki önünde kimse durmuyor gibi. Ne gelirse onu yansıtıyor: yaptığı iyiliği de işlediği hatayı da, olanı olduğu gibi.

Not: Bu yol bana tasavvuftaki “4 kapı 40 makam” öğretisini o kadar çok hatırlatıyor ki... Hacı Bektaş Veli’ye dayanan bu öğretide insan dört kapıdan geçerek hakikate yürür: şeriat, tarikat, marifet ve hakikat; yani kurallar, yol, bilgi ve en sonunda gerçeğin kendisi. Baudrillard’ın aşamaları gerçekten uzaklaşmayı anlatıyorsa, bu kapılar gerçeğe dönüşü anlatıyor. Benim dördüncüden birinciye yürüdüğüm yol da belki aynı yol: Her kapıda biraz daha az pas, biraz daha az “ben”, biraz daha çok hakikat. Bunun ayrıntılarına yakında gireceğim, zihnimde hepsini oturtmaya çalışıyorum. Takipte kalın, kim takip ediyorsa artık :D