kendini arayan bir evrende yaşamak

Bir gün kendinize şunu sorun: neden buradayız? Bu soruyu sorarken aslında hepimiz aynı köşe taşına çarpıyoruz — fizik bize nasıl olduğunu anlatıyor, ama neden olduğunu asla söylemiyor. Bu yazı, o boşluğu bilimin izin verdiği kadar bilimle, geri kalanını da açıkça bir sezgiyle doldurma denemesi. Baştan söyleyeyim: burada bir yerde bilimden inanca bir sıçrama var. Bunu gizlemiyorum, tam tersine bilerek yapıyorum.

Evren sürekli genişliyor ve soğuyor. Fizikçiler buna "entropinin artışı" diyor — kabaca, enerjinin zamanla daha dağınık, daha eşit yayılmış hale gelmesi. Bir gün, trilyonlarca yıl sonra, her yer aynı sıcaklığa ulaşacak; yıldızlar sönecek, hareket duracak. Buna "ısı ölümü" deniyor.

Burada fizik konuşmayı bırakıyor. Bize sadece "sonunda her şey durur" diyor, "bu durmanın bir anlamı var mı" diye sormuyor. İşte ben tam bu noktada bir adım öteye geçmek istiyorum: ya bu durma, bir bitiş değil de bir tamamlanma ise?

Görelilik kuramına göre, ışık hızında hareket eden bir şey için zaman hiç ilerlemez. Yani teorik olarak, evrenin başlangıcı ile en son ânı, ışığın kendi "deneyiminde" iç içe geçmiş olabilir. Bunu tam olarak kanıtlayamayız — ışığın gerçek bir "bakış açısı" yok, fizik burada bize net bir cevap vermiyor. Ama bu bize önemli bir şey hatırlatıyor: zaman, bizim hissettiğimiz gibi mutlak bir akış değil. Belki de başlangıç ile son, sandığımızdan daha yakın iki nokta.

Uzun süre insanın evrimin "en gelişmiş" ürünü olduğunu düşündük. Oysa evrim bir merdiven değil, dallanan bir çalı. Hiçbir yöne, hiçbir "mükemmele doğru" ilerlemiyor. Bakteri, milyarlarca yıldır burada ve muhtemelen bizden çok daha uzun süre burada kalacak. İnsan, bu devasa ağacın son dalı değil, sadece şu an var olan bir dalı.

Bu bizi küçültüyor gibi görünse de, aslında özgürleştiriyor: kibirle taşıdığımız "biz özeliz, biz her şeyi anlayacağız" hissi, belki de sadece hayatta kalmak için evrilmiş bir zihnin kendine söylediği bir hikâye.

Genler, bilgiyi nesilden nesile taşır. Ama insanın bir de ikinci bir taşıma yolu var: dil, yazı, fikir aktarımı. Bir düşünceyi yazıya döktüğümüzde, onu başka bir zihne aktarıyoruz — tıpkı genlerin aktarılması gibi, ama çok daha hızlı. Bu, kültürel evrim dediğimiz şey. Ve belki de gelecekte, bu fikirlerin üzerine kurulu, bizden çok daha "anlayan" zekalar (yapay ya da biyolojik) doğacak.

Şimdiye kadar anlattıklarımın hepsi, bilimin üzerinde durduğu, tartışmasız kabul gören zeminler. Şimdi söyleyeceğim şey artık bir bilgi değil, bir his:

Ya bütün bu süreç — evrenin doğuşu, canlılığın ortaya çıkışı, insanın sevgi, nefret, kibir gibi duygular arasında salınıp durması, fikirlerin nesilden nesile, zihinden zihine akması — aslında kendini tanımaya çalışan üst bir varlığın arayışıysa?

Belki de o varlık, kendini en iyi, en dengeli halini bulmak için insan denilen aracı kullanıyor. Bizim yaşadığımız her duygu, her çelişki, her arayış, onun kendi olası hallerini deneyip görmesi. Bazı dönemler bir özelliğimiz öne çıkıyor, bazı dönemler başka biri — tıpkı bir arayışın iniş çıkışları gibi. Ve belki bu arayış, en berrak haliyle, benliğin geçici olarak eridiği o derin sessizlik anlarında (tasavvufta buna fenafillah denir — kendini kaybedip her şeyle bir olma hâli) kendini hissettiriyor.

Bunun evrenin her köşesinde, insan olmayan başka yaşam formlarında da yaşanıp yaşanmadığını bilmiyoruz. Belki bu arayış sadece bize özgü değil, evrendeki her bilinç biçiminin ortak bir deneyimi. Eğer öyleyse, insan bu arayışın tek kanalı değil — sadece sayısız kanaldan biri.

Fizik, bu arayışın er ya da geç, trilyonlarca yıl sonra kendiliğinden bir "ısı ölümü"yle son bulacağını söylüyor: hareketin durduğu, her yerin birbirine eşitlendiği an. Ben bunu şöyle düşünmek istiyorum: ya bu uzak, soğuk son, aslında zamandan bağımsız bir şey de değilse? Ya arayış kendi cevabını gerçekten bulduğunda — üst varlık kendini tam olarak anladığında — o çok uzaktaki son, kendiliğinden öne çekilebiliyorsa? Yani ısı ölümü, anlamın sonucu değil; anlam bulunduğu an, zaten o sonun çoktan gerçekleşmiş olmasının bir başka biçimde açığa çıkması olabilir.

Bunun kanıtı yok. Test edilemez, ölçülemez. Ama bilim bize "her şey nasıl işliyor" konusunda inanılmaz bir harita çizerken, "neden" sorusunu hep boş bırakıyor. Belki de o boşluğu doldurmak, bilimin işi değil — bizim işimiz. Ve belki her insanın, kendi hayatı boyunca aradığı anlam, aslında o büyük arayışın küçük bir yansımasından başka bir şey değil — ve her seferinde biraz daha yaklaştığımız bir tamamlanmanın habercisi.