Anlam ancak kıyastan geçer; ama kıyas anlamı yaratmaz, sadece görünür kılar. Kıyasın ne olduğunu fark eden bir bilinç için görünür olmak, hem istediği hem de istemediği bütün anlamları ortaya çıkarır.
Bir piyano tuşuna bas. Tek bir nota. Güzel mi? Hüzünlü mü? Bilemezsin. Sonra yanına bir nota daha bas. Birden bir şey olur. İkinci nota birinciyi değiştirmez ama ona bir yön verir. Hüzün de sevinç de o iki sesin arasındaki mesafede belirir. Bir duvarın rengi bile yanındaki duvara göre değişir. Aynı gri, beyazın yanında koyu, siyahın yanında açık görünür. Birinin güzelliğini anlamak için bile başka yüzlere bakmış olman gerekir. İyiliği anlamak için kötülüğü tanıman gerekir. Bunlar zaten bildiğin şeyler. Asıl mesele şu: Kıyas anlamı yaratmaz, sadece gözlemci için anlamı görünür kılar.
Ne demek bu?
Bütün anlamlar evrende zaten var; ama bilinç onları fark edebilmek için kıyasa ihtiyaç duyar. Cetvel icat edildi diye uzunluk ortaya çıkmadı. Termometre var diye sıcaklık inip çıkmıyor. Cetvel de termometre de zaten var olanı senin için görünür kılıyor, o kadar. Kıyas da bilincin cetvelidir.
Ve min kulli şey’in halaknâ zevceynî leallekum tezekkerûn
Düşünüp öğüt alasınız diye her şeyi çift çift yarattık.
Evrendeki bütün varlıklar, yani aklının alabileceği her şey, en küçük yapı taşından en karmaşık canlıya kadar çift çift var olur. Kimi eşiyle, kimi karşıtıyla. Bu yazıda atomlara, parçacıklara ve kuvvetlere girmeyeceğim. Burada sadece kıyası fark eden gözlemciden, yani insandan bahsetmek istiyorum.
Ve iz kâle rabbuke lil melâiketi innî câilun fîl ardı halîfeh, kâlû e tec’alu fîhâ men yufsidu fîhâ ve yesfikud dimâ, ve nahnu nusebbihu bi hamdike ve nukaddisu lek, kâle innî a’lemu mâ lâ tâ’lemûn
Hani Rabbin meleklere "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" demişti. Onlar "Orada bozgunculuk yapacak, kan dökecek birini mi yaratacağın? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor, seni kutsuyoruz" dediler. Allah "Ben sizin bilmediklerinizi bilirim" dedi.
31
Ve alleme âdemel esmâe kullehâ summe aradahum alel melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sadikîn
Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti; sonra onları meleklere gösterip "Doğru söylüyorsanız bunların isimlerini bana bildirin" dedi.
"Seni eksikliklerden uzak tutarız; bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Her şeyi bilen, hikmet sahibi olan ancak sensin" dediler.
33
Kâle yâ âdemu enbi’hum bi esmâihim, fe lemmâ enbeehum bi esmâihim, kâle e lem ekul lekum innî a’lemu gaybes semâvâti vel ardı ve a’lemu mâ tubdûne ve mâ kuntum tektumûn
Allah "Ey Âdem, bunların isimlerini onlara bildir" dedi. Âdem isimleri bildirince Allah "Ben göklerin ve yerin gizliliklerini bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilirim, dememiş miydim?" dedi.
34
Ve iz kulnâ lil melâiketiscudû li âdeme fe secedû illâ iblîs, ebâ vestekbere ve kâne minel kâfirîn
Meleklere "Âdem'e secde edin" dediğimizde İblis dışında hepsi secde etti. O diretti, büyüklendi ve inkar edenlerden oldu.
Adem’e bütün isimler öğretildi. Peki isim ne? Bir şeye ad koyduğunda onu olmadığı her şeyden ayırırsın. Gece demek için gündüzü bilmen gerekir. İsimler Adem’den önce de vardı; onları öğreten Allah’tı. Adem’e verilen şey, o isimleri birbirinden ayırabilme gücüydü. Yani kıyas etme gücü.
Meleklerin itirazına bir daha bak. “Orada kan dökecek birini mi yaratacaksın?” diyorlar. Gördükleri kadarıyla haklılar. Üstelik onlar da bir kıyas yapıyor: insanı kendileriyle karşılaştırıyorlar. Ama sadece bir ucu taşıyorlar. İnsan ise iki ucu birden taşıyor. Kan dökebilen de, tesbih edebilen de o. Bu yüzden isimleri görebilen, zıtları içinde taşıyandır.
Sonra İblis geliyor ve o da bir kıyas yapıyor. Bakara’da sadece direndiğini görürüz; ne dediğini A’râf Sûresi’nde duyarız:
Kâle mâ meneake ellâ tescude iz emertuk, kâle ene hayrun minh, halaktenî min nârin ve halaktehu min tîn
Allah "Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan nedir?" dedi. "Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın" dedi.
Fark şu: Adem kıyası isimleri görmek için kullandı, İblis kendini görmek için. Biri anlamı görünür kıldı, diğeri bir “ben” kurdu. Bu yazının geri kalanında anlatacağım her şey, bu iki kıyasın arasında bir yerde duruyor.
İnsan için görünür olmak, hem istediği hem de istemediği bütün anlamları ortaya çıkarır. Aslında bütün insan ilişkilerinin özü burada yatıyor. Hatta kendi özüne indiğinde, orada hayal ettiğin “ben”in olmadığını görürsün. Orada kıyas eden bir insan vardır; ama kıyasla kurulan o “ben” yoktur. İnsan, kendisi hakkındaki zanna (yani gerçek sandığı bir sanıya) o kadar inanır ki zihninde bir “ben” kurar. Kendini bir kıyas noktası yapıp diğer insanlardan ayırırsın. Ve ayırdığın anda o zannın içine düşersin. Oysa bütün insanlar aynı özün yansımasıdır. Belki de bu dünyada bulunmamızın sebebi tam olarak bu: o zannı kurmak, sonra onu fark edip aşmak.
Bakara’nın 33. ayetine bir daha dön. “Açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilirim.” Bu cümlede iki şey var: gösterilen ve gizlenen. İnsanın bütün hikayesi bu ikisinin arasında geçer. Melekler neyi gösterdi? Tesbihlerini, kutsamalarını. “Biz seni hamdinle tesbih ediyoruz” dediler. Bu, göstermek istedikleri kıyas noktasıydı. İblis neyi gizledi? Kibrini. Kimse görmüyordu, belki kendisi bile tam farkında değildi. Ta ki secde emri gelene kadar. Secde emri tam da gizlenen yere parmak bastı. Ve büyü bozuldu. İblis direndi, büyüklendi. Gizlediği kıyas noktası bir anda dile döküldü: “Ben ondan hayırlıyım.”
Şimdi kendine bak. Biri, göstermek istediğin yanına dokunduğunda içten içe keyif alırsın, mutlu olursun. Meleklerin tesbihi gibi, göstermek istediğin yer de senin süsündür. Ama başka biri gizlemek istediğin kıyas noktasına açık açık parmak bastığında bütün büyü bozulur. Öfkelenirsin, sinirlenirsin. O an, içindeki İblis’in “ben ondan hayırlıyım” dediği andır.
Şimdi gözlerini kapat ve düşün. Birine hiçbir çıkar gözetmeden gerçekten iyilik yaptığında karşılığında ne görürsün? Ya da tam tersi: Birine öfkelendiğinde, onun da aynı anda sana öfkelendiğini hissetmez misin? Hatta konuyu biraz daha başka bir yere çekeyim: Karşında kimse olmasın, sadece bir konu olsun. O konuya duyduğun mutluluk da öfke de aslında göstermek ya da saklamak istediğin bir gerceğin yansımasıdır. O konuya ne kadar öfkeleniyorsan gizlemek istediğin o kadar derin bir şey vardır. Tasavvufta ayna benzetmesi defalarca geçer. Çünkü “ben” dediğin şey bir zandan ibarettir. İnsan farkında olmadan karşısındakini yansıtır; çünkü senin özün, sandığın o “ben” değildir.
Bir şeye daha dikkat et. Gösterileni de gizleneni de bilen yalnızca O. Sen ise karşındakinin sadece gösterdiğini görürsün, gizlediğini tahmin edersin. Tahminini de kendi kıyas noktalarınla yaparsın. İşte “sen bunu şöyle demek istedin” cümlesi tam buradan doğar. Gizleneni bilmeye kalkıştığın an, bilmediğin bir yere hüküm vermiş olursun.
Şimdi işin en çılgın kısmına gelelim.
Birinin ağzından çıkan söz, senin kulağına senin anlamak istediğin şekilde girer. Ve o anlam çoğu zaman senin göstermek ya da gizlemek istediğin yerlere dokunur. Çünkü senin için önemli olan konular onlardır; sen de duyduğunu onlara göre anlarsın. Allah’ın isimleri herkeste başka türlü tecelli eder, yani herkeste başka bir yüzüyle görünür. Bu yüzden herkesin hassas noktası da başka yerdedir. Aynı cümleyi on kişi duyar, on kişi on ayrı yerinden yaralanır.
Sonra sen, nasıl anladığını dile getirirsin: “Sen bunu şöyle demek istedin.” Karşındaki ise, gerçekten öyle demek istemiş olsa bile, buna anında itiraz eder. İşte ayna yine iş başında. Çünkü bu sefer görülen o olmuştur; senin sözün de onun göstermek ya da gizlemek istediği yere dokunmuştur.
Artık ortada çözülmesi neredeyse imkansız bir düğüm vardır. Çünkü iki taraf da o noktada görülmüştür ve ikisi de artık o konuya bakmadan konuşamaz.
Bunu sadece ağızdan çıkan sözle sınırlamak da doğru olmaz. Bir hareket, hatta bir bakış bile aynı şeyi yapar.
Peki bütün bunlardan nasıl kurtulacağız? Kendi aynamızın pasını silerek. Pası ne kadar silersek, karşımızdaki insan kendini bizde o kadar net görür ve kendini o kadar iyi anlar. Gizleneni görüp de yaralamayan ve yaralanmayan biri olabilir mi? Olabilir. Aynadan pası olabildiğince silen biri. Çünkü pas, tam da bizim gizlemek istediğimiz kıyas noktalarıdır. Pası olmayanın aynada gizlenecek bir şey kalmaz. Gizlenecek bir şey kalmayınca da kimse bizim gizli yerimize parmak basamaz. Böyle biri yaralanmaz. Yaralamaz da. Çünkü karşısındakinin gizlediğini görse bile ona hüküm vermez. “Sen bunu şöyle demek istedin” demez. Gizleneni bilenin yalnızca "O" olduğunu bilir. Biz kendinizle ilgili “bilmiyorum”a ne kadar yaklaşırsak, karşımızdaki kişi de kendinden o kadar az emin olmaya başlar. Ve benliğiyle ilgili eminliği azaldığında o mükemmel soruyu kendine sormaya hazır hale gelir: Ben kimim?
Hadi bir de insan konusundan çıkıp felsefi bir soru sorayım. Anlam ancak kıyastan geçiyorsa, ölümü hiç tatmadan yaşadığımı nasıl kıyaslayabiliyorum? Ve gerçekten ölünce, kıyasın öbür ucuna geçtiğimde ne olacak?