düşlenen o ya da ben

İhsan Oktay Anar'ın Puslu Kıtalar Atlası'nda, 17. Yüzyılın İstanbul Galata sokaklarında enfes bir anlatı ile hayal mi gerçek mi olduğunu tam kestiremediğimiz kitabın belki de en çok bilinen paragrafı şudur. Romanın kahramanlarından Uzun İhsan Efendi bir an durur ve kendi kendine düşünür:

"ne var ki ben, kendimle ilgili bazı meseleleri hâlâ çözebilmiş değilim. Rendekâr düşünüyor olmasından varolduğu sonucuna çıkarıyor. ben de düşünüyorum, dolayısıyla varım, ama kimim? galata'da, yelkenci hanı bitişiğinde ikamet eden uzun ihsan efendi mi, yoksa bugünden tam üç yüz sekiz yıl sonra, sözgelimi izmir'de oturan mahzun ve şaşkın adam mı? hangimiz düş ve hangimiz gerçek? düşünüyorum, o halde ben varım. düşünen bir adamı düşünüyorum ve onun, kendisinin düşündüğünü bildiğini düşlüyorum. bu adam düşünüyor olmasından varolduğu sonucunu çıkarıyor. ve ben, onun çıkarımının doğru olduğunu biliyorum. çünkü o, benim düşüm. varolduğunu böylece haklı olarak ileri süren bu adamın beni düşlediğini düşünüyorum. öyleyse, gerçek olan biri beni düşlüyor. o gerçek, ben ise bir düş oluyorum."

Bu paragrafı okuduğum andan beri zihnimde tarif edemediğim bir ışık yanıyor. Sayfalarca anlatılabilecek bir felsefi düşünce, bir romanın içinde usulca söylenip geçiliyor. Ama altında inanılmaz derin bir bakış açısı yatıyor; bugün inanç konusunda hissettiklerimin özü gibi. Anar bu satırları bir romana değil de Descartes gibi bir felsefe kitabına yazsaydı, bence bugün bütün dünya bu fikri konuşuyor olurdu. Ama o, bu büyük fikri bir kahramanın ağzına koyup kenara çekilmeyi seçmiş. Paragrafın anlattığı gibi. Anar'ın tam da kendisi gibi.

Neyse, uzattım. Ben bu paragraftan ne çıkardım, onu anlatayım.

1. Descartes'ın bıraktığı boşluk
Uzun İhsan Efendi işe Rendekâr'ı, yani Descartes'ı onaylayarak başlıyor: Düşünüyorsam varım. Buna itirazı yok. Ama hemen ardından küçük ama can sıkıcı bir soru ekliyor: "Ama kimim?"

Descartes'ın çıkarımı yalnızca bir şeyin var olduğunu kanıtlıyor. O şeyin kim olduğunu, nerede oturduğunu, gerçek mi yoksa birinin rüyası mı olduğunu söylemiyor. Bize "biri var" diyor ama kimlik kartını göstermiyor.

2. İki aday: Galata'daki adam ve İzmir'deki adam
Uzun İhsan iki ihtimal arasında kalıyor. Ya 17. yüzyılda Galata'da, Yelkenci Hanı'nın yanında oturan Uzun İhsan Efendi'dir, ya da üç yüz sekiz yıl sonra İzmir'de yaşayan "mahzun ve şaşkın adam".

Bu ikinci adamı romanın yazarı, yani İhsan Oktay Anar olarak okumak çok mümkün. Yani roman kahramanı oturmuş, kendi yazarını düşünüyor. "Hangimiz düş, hangimiz gerçek?" sorusu aslında şu soruya dönüşüyor: Yazar mı kahramanı yaratıyor, kahraman mı yazarı?

Düşünsene, bir sabah uyanıyorsun ve bir roman kahramanının senin hakkında kafa yorduğunu öğreniyorsun. Üstelik seni "mahzun ve şaşkın" diye tarif etmiş. Anar'ın kendine yaptığı bu küçük şaka bile başlı başına bir otoportre.

3. Asıl hamle: Düşünmekten düşlemeye kayış
Paragrafın ikinci yarısında mantık adım adım şöyle ilerliyor:

Uzun İhsan, düşünen bir adam düşlüyor.
O adam da Descartes gibi "Düşünüyorum, öyleyse varım" diyor.
Uzun İhsan bu çıkarımın doğru olduğunu biliyor, çünkü o adamı kendisi düşlüyor.
Sonra Uzun İhsan, bu adamın da kendisini düşlediğini düşünüyor.
Ama o adamın var olduğu az önce kanıtlanmıştı. Demek ki gerçek biri onu düşlüyor.
Sonuç: O adam gerçek, Uzun İhsan ise onun düşü oluyor.

Yani paragraf "düşleyen benim" diye başlıyor, "düşlenen benim" diye bitiyor. Kendi mantığının içinde dönüp kendini ters yüz ediyor.

Burada Türkçenin de harika katkısı var. "Düşünmek" ile "düşlemek" aynı kökten geliyormuş gibi duruyor ve Anar bu yakınlığı ustaca kullanıyor. Descartes'ta düşünmek aklın kesinliğine götürüyor. Anar'da ise düşünmek fark ettirmeden düşlemeye kayıyor ve kesinlik ortadan kalkıyor. Aradaki fark birkaç harf, ama o birkaç harfin içine koca bir felsefe sığmış.

4. Bu ne anlama geliyor?
Descartes'ta en sağlam zemin "ben"di; her şey ondan başlıyordu. Anar'da "ben" de sağlam değil: Ancak birinin zihninde var olabiliyor. Varlık, tek bir kişinin kendinden emin olmasıyla değil, birbirini düşleyenlerin oluşturduğu bir zincirle ayakta duruyor.

Descartes kendine sağlam bir ev kurmuştu; Anar o evin tapusunun başkasının üzerine olabileceğini usulca hatırlatıyor.

Peki ya biz?
Belki de insanı diğer bütün canlılardan ayıran en büyük özellik, kendisini Yaradanı düşünebilmesi. Eğer O'nu düşünebiliyorsak, belki O gerçekten vardır. Belki de yalnızca bir düştür. Ya da asıl düş biz ve bizi düşünen O'dur.

Şimdi bu yazıyı okuduğuna göre bir an durup düşün: Bu satırları düşünürken ben mi yazdım, yoksa sadece sen mi beni düşlüyorsun?